ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ‘ਮੌਨ ਦੀ ਅਗਨ’ ਵਿੱਚ ਭਖ਼ਦੀ ਅੰਤਰ-ਆਤਮਾ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੇਮ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ।

ਹਰਮਨਜੀਤ ਦੀ ਈ-ਪੁਸਤਕ ‘ਮੌਨ ਦੀ ਅਗਨ’ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਸਤੇ ਮਿਲੀ। ਈ-ਮੇਲ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਲਿਖਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾਲਤਾ ਕਰਨੀ। ਦੀਖਿਅਤ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਿਆ ਕਿ ਏਨੀ ਛੋਟੀ 61 ਪੰਨਿਆਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਚੁੱਪ ਵਿੱਚ ਬੋਧ-ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਾਗਰ ਛਲਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਏਨੇ ਸਫਿ਼ਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ‘ਅਰਬਦ ਨਰਬਦ ਧੂੰਧੂਕਾਰਾ’ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ‘ਬਿਗ-ਬੈਂਗ’ (ਹਸ਼ਰ) ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਹੈ। ਇਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾ ਮੌਨਧਾਰਿਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਉਡਣ ਤਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ੋਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬੁੱਕਲ ਵਿੱਚ ਲੁਕਾਉਦਾ ਹੈ ਪਰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਆਪ ਬਹੁਤ ਚੁੱਪ ਹੈ। ਆਕਰਸ਼ਣ ਸ਼ਕਤੀ ਘਟ ਜਾਣ ਨਾਲ ਉਪਗ੍ਰਹਿਾਂ (asteriods) ਦੇ ਹਿੱਲਣ ਨਾਲ ਕਦੇ ਕਦੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਇਕ ਦਮ ਸ਼ੋਰ ਵੀ ਮਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਇਸ ਗਲੋਬ ਦੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਜ਼ਾਰੇ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਚੁੱਪ ਹਨ। ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਚੁੱਪ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਵਾਲੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਹੀ ਹਾਂ। ਚੰਦ ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਅਤੇ ਲਹਿੰਦਾ ਕਦੇ ਰੌਲਾ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ। ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਕਦੇ ਕੋਈ ਸ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਰੁੱਤਾਂ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਕਦੇ ਕੋਈ ਖੜਕਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਸੀਂ ਹੀ ਹਾਂ ਜਾਂ ਸਾਡੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਹੀ ਹਨ ਜੋ ਇਸ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਚੁੱਪ ਨੂੰ ਤੋੜਦੇ ਹਨ। ਠੀਕ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਵੀ ਦੀ ਅੰਤਰ-ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਮੌਨ ਹੈ ਪਰ ਜਦ ਦੁਨੀਆਵੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਅਸਰ ਮਨ ਉਪਰ ਭਾਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪ-ਹੁਦਰੇ ਬੇਕਾਬੂ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਫੌੜੇ ਦੇ ਫਿਸਣ ਵਾਗ ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਮੌਨ ਦਰਦਨਾਕ ਧੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਗੁਸੇ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਬੰਬ ਦੇ ਫਟਣ ਵਾਂਗ ਫਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਨ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਈ ਅਰਥਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਹੇਠਾਂ ਦੱਬਿਆ ਲਾਵਾ ਫੁਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਦੀਆਂ ਭਰ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅੰਤਰ-ਗੈਸਾਂ ਕਰਮਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਫੁਟਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਮੌਨ ਦੀ ਅਗਨ’ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਵੀ ਨੇ ਮੌਨ ਦੀ ਸਥਿੱਤੀ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅੰਤਰ ਆਤਮਾ ਅੰਦਰ ਕਈ ਪਨਪ ਰਹੀਆਂ ਪ੍ਰੇਮ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਦੁਬੰਦ ਕਾਰਨ ਉਹ ਅੰਤਰ-ਮੁਖੀ ਮੌਨ ਦੀ ਸਥਿੱਤੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਗਤੀ-ਵਿਧੀਆ ਵੱਲ ਰੁਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਨ ਇੱਕ ਉਸ ਬੰਬ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਫਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥੂਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਬੰਬ ਨੂੰ ਅੱਗ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਧਮਾਕੇ ਨਾਲ ਫਟ ਕੇ ਕਣ ਕਣ ਹੋ ਕੇ ਵਿਖਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰਮਨਜੀਤ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੇ ਸਹੀ ਅਰਥ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਹਨ। ਜਦ ਕਿਸੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰੇ ਮੌਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੇਮ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸਦੀਆਂ ਪ੍ਰੇਮ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਗਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੂਈ ਦੁਵੈਤ ਅੰਦਰ ਗ੍ਰਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਅਚੰਭੇ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਠੇਸ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਦਾ ਅਕੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਰਚਾਉਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਮੌਨ (reticence) ਅਵਸੱਥਾ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਸਥਿੱਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੈਕਿੰਟ ਵੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਈਏ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਰਾਹੀਂ ਮੌਨ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਸਿਰਜਦਾ ਹਰਮਨਜੀਤ ਅਮਰੀਕਨ ਕਵੀ ‘ਜੀਰਾਡ ਮੈਨਲੀ ਹੱਪਕਿਨ’ ਦੇ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਇਹ ਮੌਨ ਹਕਾਨੀ, ਰਕਾਨੀ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਪ੍ਰੇਮ ਪਿਆਰ ਦੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਜਦ ਪਾਉਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਬ੍ਰਿਹੋਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਣ ਵਾਸਤੇ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਛੇੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਇਸ ਮੌਨ ਵਿੱਚੋਂ ਗਿਆਨ ਉਗਮ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਰਮਨਜੀਤ ਇਸ ਮੌਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਜਦ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਦੁਖਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਮੌਨ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਤਾ ਧੋਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੜੇ ਸਹਿਜ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਪੀੜਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਅਰਪਨ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।